ខេត្តពោធិ៍សាត់: ទោះមានឱកាសបន្តការសិក្សា និងរៀនដល់ទៅបីពេលក្នុងមួយថ្ងៃនៅកន្លែងភៀសសឹក កុមារា ម៉ាច រស្មី នៅតែមានបំណងតែមួយ គឺចង់ត្រឡប់ទៅផ្ទះនៅតំបន់ថ្មដា ស្រុកវាលវែង ខេត្តពោធិ៍សាត់ ឱ្យបានឆាប់បំផុត។
សម្រាប់សិស្សថ្នាក់ទី៣រូបនេះ ការវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះមានន័យថា គេអាចត្រឡប់ទៅសាលារៀនដែលធ្លាប់ស្គាល់ ទៅមើលដីរបស់គ្រួសារ និងបន្តជីវិតដូចមុន ដោយរៀនផង និងជួយដាំដំណាំ និងចិញ្ចឹមមាន់ទាផង។
កុមារា រស្មី ប្រាប់ភ្នំណេញប៉ុស្ដិ៍ថា; «ចង់ទៅផ្ទះឱ្យបានលឿន»។
រស្មី បានចាកចេញពីផ្ទះនៅតំបន់ថ្មដាក្រោយការសង្គ្រាមឈ្លានពានរបស់ថៃមកលើកម្ពុជា។ អស់រយៈពេលជាច្រើនខែមកហើយ គេមិនបានត្រឡប់ទៅមើលផ្ទះ សាលារៀន ដីដាំដំណាំ និងសាច់ញាតិដែលរស់នៅទីនោះឡើយ។
កំពុងកត់មេរៀន សិស្សថ្នាក់ទី៣ រូបនេះ បានបន្ដថា: «នឹកផ្ទះ និងនឹកសាលារៀន ហើយនឹកអ៊ំពូមីងនៅទីនោះ។ ខានទៅមើលគាត់យូរហើយ»។
នៅកន្លែងស្នាក់នៅបច្ចុប្បន្ន រស្មី នៅតែបន្តការសិក្សា។ គេទៅរៀននៅសាលារដ្ឋពេលព្រឹក និងពេលថ្ងៃ ហើយបន្តរៀនបន្ថែមនៅកន្លែងស្នាក់នៅទៀត។ គេហៅការសិក្សារបស់ខ្លួនថា «រៀន៣ដង» ក្នុងមួយថ្ងៃ។
រស្មី ទទួលស្គាល់ថា គេមានឱកាសរៀនច្រើនជាងកាលរស់នៅថ្មដា ដែលពីមុនគេរៀនតែមួយព្រឹក។ ប៉ុន្តែអ្វីដែលគេខ្វះ គឺផ្ទះ និងជីវិតដែលគេធ្លាប់មាននៅទីនោះ។
រស្មី និយាយថា: «នៅទីនេះបានរៀន តែអត់បានធ្វើអី។ បាននៅតែកន្លែង អត់បានដាំដំណាំអី»។
កុមារារូបនេះបន្តាំងអួលដើមកថា៖ «នៅទីនោះយើងមានផ្ទះ។ យើងនៅផ្ទះ យើងដាំដំណាំ ហើយចិញ្ចឹមមាន់ទា»។
ពាក្យសម្ដីរបស់កុមាររូបនេះ បង្ហាញពីអ្វីដែល រស្មី ចង់បានពីការវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះ។ គេចង់ត្រឡប់ទៅបន្តការរៀននៅសាលារបស់ខ្លួន និងរស់នៅជាមួយគ្រួសារលើដីដែលពួកគេធ្លាប់ប្រកបរបរកសិកម្ម។
នៅពេលត្រូវបានសួរថា ប្រសិនបើថ្ងៃណាមួយបានត្រឡប់ទៅផ្ទះវិញ តើគេចង់ធ្វើអ្វីមុនគេ រស្មី ឆ្លើយថា៖ «ចង់ចិញ្ចឹមមាន់ទា ហើយចង់ដាំដំណាំ និងរៀន»។
មុនការភៀសខ្លួន គ្រួសាររបស់ រស្មី រស់នៅក្នុងផ្ទះឈើមួយខ្នង ដែលកុមាររូបនេះពណ៌នាថា «ល្មមនៅបានគ្រួសារ»។ នៅទីនោះ ពួកគេមានដីដាំដំណាំ និងចិញ្ចឹមឆ្កែ មាន់ និងទា។
រស្មី នៅតែចងចាំសត្វដែលគេធ្លាប់ចិញ្ចឹម។ ប៉ុន្តែដោយខានត្រឡប់ទៅផ្ទះជាយូរ គេមិនដឹងថា ពួកវានៅរស់ ឬបាត់ទៅណាឡើយ។
កុមារា រស្មី បានបន្ថែមថា: «មានឆ្កែ និងមាន់ទា។ ឥឡូវដឹងទៅណាអស់ទេ។ ខានទៅមើលយូរ ស្លាប់អស់ក៏មិនដឹង»។
មុនចាកចេញពីផ្ទះ គ្រួសាររបស់ រស្មី បានខិតខំដាំដំណាំ ដោយរំពឹងថា ប្រហែលមួយខែក្រោយនឹងអាចប្រមូលផលមកបរិភោគបាន។ ប៉ុន្តែការប្រយុទ្ធបានបង្ខំឱ្យពួកគេចាកចេញ មុនដំណាំទាំងនោះផ្ដល់ផល។
រស្មី បានបញ្ជាក់ថា: «ខំដាំដំណាំនៅហ្នឹង ថាមួយខែទៀតបានហូប។ មិនទាន់បានមួយខែផង គេយកអស់រលីង»។
តាមការរៀបរាប់ ឪពុករបស់គេបានត្រឡប់ទៅមើលផ្ទះ និងដីរបស់គ្រួសារ ហើយឃើញថា មាន់ដែលធ្លាប់ចិញ្ចឹមបានបាត់ ខណៈដំណាំរងការខូចខាត។
កុមារាបាននិយាយថា: «ស្តាយដំណាំខ្ញុំ មាន់ខ្ញុំចិញ្ចឹម ឥឡូវបាត់អស់។ ប៉ាខ្ញុំទៅមើល បាត់អស់រលីង។ ដំណាំខ្ទេច ស្លាប់អស់»។
រស្មី បន្តថា ផ្ទះឈើរបស់គ្រួសារក៏រងការខូចខាត និងឆេះផ្នែកខ្លះ។ ឈើផ្ទះបានបាក់ ហើយសម្លៀកបំពាក់មួយចំនួនក៏ត្រូវភ្លើងឆេះ។
ការចងចាំពីថ្ងៃដែលគ្រួសារចាកចេញពីផ្ទះ នៅតែធ្វើឱ្យកុមាររូបនេះភ័យខ្លាច។
រស្មី និយាយ ដោយត្រាប់តាមសំឡេងផ្ទុះដែលគេបានឮថា: «ពេលមកហ្នឹង គេបាញ់ទូងៗៗ»។
នៅពេលត្រូវបានសួរថា តើគេភ័យដែរឬទេ រស្មី ឆ្លើយខ្លីថា៖ «ភ័យ»។
ក្រៅពីការភ័យខ្លាច រស្មី និយាយថា គេក៏ខឹង និងចង់យំ នៅពេលគិតថា ខ្លួនមិនអាចត្រឡប់ទៅផ្ទះបាន។
តាមការយល់ឃើញរបស់កុមាររូបនេះ ការហ៊ុមព័ទ្ធនៅតំបន់ផ្ទះ និងដីរបស់គ្រួសារដោយភាគីថៃ គឺជាឧបសគ្គរារាំងការវិលត្រឡប់របស់ពួកគេ។
រស្មី និយាយថា: «ខឹង។ ផ្ទះនៅរាល់ថ្ងៃគេព័ទ្ធអ៊ីចឹង ចង់យំដែរ»។
នៅពេលសួរថា តើមានអ្វីចង់ប្រាប់ទៅភាគីថៃ កុមាររូបនេះបានឆ្លើយដោយខ្លីថា៖ «កុំយកផ្ទះខ្ញុំ»។
សម្រាប់ រស្មី ការខាតបង់ដោយសារជម្លោះ មិនមែនជារឿងដែលគេបានឮតែពីមនុស្សធំនោះទេ។ វាជាផ្ទះ ដី ដំណាំ និងសត្វចិញ្ចឹមដែលជាផ្នែកមួយនៃជីវិតរបស់គេ។
កុមារាអះអាងថា: «ខាតដីផ្ទះ ខាតដំណាំ ខាតមាន់ ខាតលុយ។ ផ្ទះគេយកអស់ហើយ»។
គេបន្តថា៖ «ដំណាំ ដីនៅហ្នឹង។ ឥឡូវគេយកអស់ហើយ មានដីឯណាទៀត? មានតែនៅហ្នឹងផង»។
អ្វីដែលរស្មីនឹកជាងគេ គឺការបានឃើញទីកន្លែងដែលគេធ្លាប់រស់នៅ និងរៀន។
កុមារានិយាយថា: «ចង់ទៅផ្ទះ ឱ្យបានទៅមើលសាលារៀន ទៅមើលដីខ្ញុំ។ ខានទៅមើលដីខ្ញុំយូរហើយ»។
ប៉ុន្តែរហូតមកដល់ពេលនេះ រស្មី មិនដឹងថា ថ្ងៃណាគេ និងគ្រួសារអាចវិលត្រឡប់ទៅផ្ទះបានឡើយ។
ខណៈកំពុងរង់ចាំថ្ងៃវិលត្រឡប់ រស្មី នៅតែបន្តខិតខំរៀន។ សម្រាប់គេ ចំណេះដឹងក៏ជាផ្នែកមួយនៃក្ដីសង្ឃឹមក្នុងការត្រឡប់ទៅកសាងជីវិតនៅទីនោះឡើងវិញ។
រស្មី និយាយថា: «ត្រូវខំរៀន យកចំណេះវិជ្ជាទៅកសាងទីនោះវិញ»។
ក្ដីប្រាថ្នារបស់កុមារថ្នាក់ទី៣រូបនេះ មិនស្មុគស្មាញឡើយ។ គេចង់ត្រឡប់ទៅផ្ទះ បន្តការសិក្សា និងរស់នៅលើដីរបស់គ្រួសារដូចមុន។
នៅទីនោះ រស្មី ស្រមៃថា គេនឹងទៅរៀន ហើយនៅពេលទំនេរ ជួយដាំដំណាំ និងចិញ្ចឹមមាន់ទា។
